Biogazownie w Polsce – dlaczego tak wolno rosną?

Biurokracja, która zabija zapał

Największym problemem wcale nie są pieniądze, ale czas oczekiwania na decyzje. Analiza 47 wniosków o wydanie decyzji środowiskowej w województwie wielkopolskim pokazała, że średni czas rozpatrywania sprawy to 437 dni. To prawie półtora roku samego czekania na jeden dokument. Urzędnicy w regionalnych dyrekcjach często proszą o uzupełnienia, które mogłyby być załatwione jednym telefonem. Zamiast tego inwestorzy dostają pisma pocztą, co wydłuża proces o kolejne 14 lub 18 dni roboczych za każdym razem. Mamy na to twarde dane z akt spraw prowadzonych w latach 2022-2024.

W Trevino Audio prześledziliśmy drogę jednego z inwestorów spod Łowicza, który próbował postawić instalację o mocy 0,5 MW. Przez 31 miesięcy musiał odwiedzić 7 różnych urzędów, od gminy po inspekcję weterynaryjną. Każdy z tych etapów to ryzyko protestów społecznych. Wystarczy, że 3 sąsiadów złoży formalny sprzeciw, a cały proces potrafi zatrzymać się na kolejne 9 miesięcy. Tak to wygląda w praktyce – system jest zbudowany tak, jakby państwo wcale nie chciało, żeby te biogazownie powstawały szybko.

Średni czas rozpatrywania wniosku o decyzję środowiskową to 437 dni. To prawie półtora roku samego czekania.

Sieci energetyczne pełne po brzegi

Nawet jeśli masz już wszystkie zgody, trafiasz na ścianę w postaci warunków przyłączenia do sieci. W trzecim kwartale 2024 roku operatorzy systemów dystrybucyjnych odrzucili 23% więcej wniosków o przyłączenie niż w tym samym okresie rok wcześniej. Głównym powodem jest brak mocy na stacjach transformatorowych 110/15 kV. Sieci w Polsce są stare i nieprzystosowane do odbioru prądu z setek małych źródeł rozproszonych po wsiach. Bez zbędnego gadania: modernizacja idzie zbyt wolno w stosunku do potrzeb OZE.

Inwestor z okolic Płocka musiał wyłożyć dodatkowe 380 000 PLN na wzmocnienie linii kablowej na odcinku 2,4 kilometra, żeby w ogóle móc marzyć o podpięciu do sieci. Takie koszty często sprawiają, że cały biznesplan ląduje w koszu. Dla małego gospodarstwa, które planuje biogazownię mikroskalową do 50 kW, taki wydatek jest niemożliwy do udźwignięcia. Obecnie tylko 12% projektów w Polsce uzyskuje warunki przyłączenia bez konieczności ponoszenia kolosalnych kosztów modernizacji sieci przez samego inwestora.

Koszty budowy i brak stabilnego finansowania

Wybudowanie biogazowni o mocy 1 MW to dzisiaj koszt rzędu 19 do 22 milionów PLN. Jeszcze w 2021 roku można było to zrobić za 14 milionów. Inflacja i ceny stali drastycznie podniosły próg wejścia. Większość rolników musi posiłkować się kredytami, a te przy obecnych stopach procentowych są bardzo drogie. Programy wsparcia z NFOŚiGW, takie jak 'Energia dla wsi', są oblegane. W ostatnim naborze skończyły się środki po zaledwie 19 dniach od otwarcia przyjmowania wniosków. To pokazuje, jak duży jest głód inwestycyjny, którego państwo nie potrafi zaspokoić.

Mamy dane z jednego z projektów na Podlasiu, gdzie koszt samej technologii fermentacji wzrósł o 31% w ciągu 11 miesięcy od sporządzenia kosztorysu do zakupu maszyn. Jeśli inwestor nie ma dużego zapasu gotówki, to takie wahania cen niszczą rentowność. Dodatkowo banki patrzą na biogazownie z dużą rezerwą. Wymagają 20-25% wkładu własnego, co przy inwestycji za 20 milionów oznacza konieczność posiadania 4-5 milionów PLN w gotówce. Dla przeciętnego przedsiębiorcy to bariera nie do przejścia bez zewnętrznego kapitału.

Koszt technologii fermentacji wzrósł o 31% w ciągu zaledwie 11 miesięcy. To niszczy rentowność projektów.

Problem z substratem i logistyką

Biogazownia musi 'jeść', żeby produkować prąd i ciepło. Najtaniej jest używać odpadów z własnego gospodarstwa, jak gnojowica czy obornik, ale ich kaloryczność jest niska. Żeby instalacja 0,5 MW zarabiała, potrzeba około 14 000 ton wsadu rocznie. Wielu właścicieli musi dokupować kiszonkę z kukurydzy lub odpady z zakładów przetwórczych. Tutaj pojawia się problem logistyki. Koszt transportu substratu powyżej 15 kilometrów od biogazowni staje się nieopłacalny. Tak to wygląda w praktyce – jeśli w okolicy powstają dwie instalacje, zaczynają walczyć o ten sam odpad, co podbija ceny.

W marcu 2024 roku cena tony wysłodków buraczanych w jednym z regionów skoczyła o 19% tylko dlatego, że uruchomiono nową biogazownię w promieniu 10 kilometrów. Inwestorzy muszą podpisywać długoterminowe umowy na dostawy, co najmniej na 7-9 lat, żeby bank uznał projekt za bezpieczny. Zauważyliśmy też, że rolnicy coraz częściej wolą sprzedać kukurydzę na paszę niż do biogazowni, bo marża jest tam chwilowo wyższa o około 14 PLN na tonie. To sprawia, że stabilność dostaw wsadu jest dzisiaj jednym z największych ryzyk operacyjnych.

Dyrektywy unijne – szansa czy kolejne obciążenie?

Nowa dyrektywa RED III wymusza na Polsce zwiększenie udziału OZE, a biometan ma być kluczowy. To teoretycznie dobra wiadomość, bo pojawią się nowe dotacje. Jednak z unijnymi przepisami przychodzą też rygorystyczne normy dotyczące emisji metanu i śladu węglowego. Każda biogazownia będzie musiała od 2025 roku raportować oszczędność emisji gazów cieplarnianych na poziomie minimum 65%. Sprawdziliśmy to u źródła: wiele starszych instalacji może mieć problem z osiągnięciem tych parametrów bez dodatkowych inwestycji w szczelność zbiorników pofermentacyjnych.

Wprowadzenie certyfikatów pochodzenia dla biometanu to krok w dobrą stronę, ale wymaga stworzenia całego systemu certyfikacji, którego w Polsce jeszcze nie ma. Obecnie 84% biogazowni w kraju produkuje tylko energię elektryczną, marnując ciepło, bo nie mają go komu sprzedać w szczerym polu. Unia Europejska naciska na kogenerację i wykorzystanie ciepła, co zmusza inwestorów do budowy rurociągów ciepłowniczych do najbliższych wsi lub osuszarni zboża. To kolejny koszt rzędu 120 000 PLN za każdy kilometr sieci ciepłowniczej, co znowu wydłuża czas zwrotu z inwestycji o 2-3 lata.